15/5/2008 - Doğal Sayılar

Doğal Sayılar

15/5/2008 - Türkçe dili

SES, HARF, ALFABE

SES, HARF, ALFABE

         Ses dilin en küçük parçasıdır. En küçüğünden en büyüğüne kadar bütün dil birlikleri seslerden yapılır. Heceler (seslemler), ekler, kökler, kelimeler, kelime grupları ve cümleler birtakım seslerin birleşmesinden meydana gelirler. Bu dil birliklerini unsurlarına ayırdığımız zaman en sonunda karşımıza bir unsur çıkar ki artık onu parçalayamayız. İşte, ses (sesbirim: Alm. Phonem; Fr. Phonème; İng. Phoneme) parçalanamayan ve küçük dil birliğidir.

         Ses sözlü, harf yazılıdır. Ses kulağa, harf göze hitap eder. Sesler söylenilen, ağızdan çıkan , işitilen, yani konuşulan küçük dil birlikleridir. Dili yazıya geçirmek için bu küçük unsurlar birtakım işaretlerle karşılanır. Bu işaretlere harf (Alm. Buchstabe; Fr. Lettre; İng. letter) adı verilir. Demek ki harf, seslerin yazıdaki işaretleridir.

         Bir dildeki sesleri karşılayan harflerin tümünün meydana getirdiği, belli bir sıraya göre hazırlanmış harf topluluğuna alfabe denir. Türk milleti çeşitli devirlerde farklı alfabeler kullanmışlardır. Bunların belli başlıları Göktürk, Uygur, Arap, Latin, Kiril alfabeleridir. Türkiye'nin Türk alfabesi 1 Aralık 1928 gün, 1353 sayılı yasayla saptanmıştır. Yirmi dokuz harften oluşur.

ÜNLÜLER        

    Sözlü iletişim sırasında, ağız kanalında hiç bir engele çarpmadan ve başka bir sesin yardımına gerekseme duymadan çıkan sese ünlü (Alm. Vokal; Fr. Voyelle; İng. Vowel) adi verilir. 

    Türkçede sekiz ünlü vardır:

    a, e, ı, i, o, ö, u, ü

    Ünlünün özel tınısını ağız boşluğunun oylum ve biçimi oluşturur. Bu da belli başlı dört etkene bağlıdır:

·                    Dilin durumu

·                    Ağzın durumu

·                    Dudakların durumu

·                    Çıkış süresi

    Ünlüleri çıkarırken dil, ağız boşluğunun ya önünde ya da arkasında toplanır. Önde toplandığı zaman, örneğin i sesinde olduğu gibi, dudaklarla dil arasındaki boşluk da, dolayısıyla bu boşluktaki hava da kısıtlıdır. Dil, ı sesinde olduğu gibi, arkaya doğru toplanırsa bu kez, dudaklarla arasındaki boşluk büyür. Bildirişim sırasında ağız, ata (a-ta), Oğuz (O-ğuz) sözcüklerinin ilk seslemlerini çıkarmak için açıldığındaysa dudaklar birbirinden ayrılır. Dil damaktan uzaklaşır. Türkçenin sekiz ünlüsü, dilin, ağzın ve dudakların bu durumlarına göre aşağıdaki gibi kümelenir. 

DİLİN DURUMUNA GÖRE 

    Ünlüler, dilin ağız boşluğunun ön ve arka bölümünde kullanılmasına göre, ikiye ayrılır: 

1. Dilin ağzın ön bölümünde kullanılmasıyla ön damakta  oluşan ön (ince) ünlüler (Alm. Vordere Vokal; Fr. Voyelle antérieure; İng. Front vowel): e, i, ö, ü 

2. Dilin geri çekilmesiyle art damakta oluşan art (kalın)  ünlüler (Alm. hinterer Vokal; Fr. voyelle postérieure; İng. back vowel): a, ı, o, u 

    Ünlüler,dilin alt çeneye ve damağa yakınlığına göre de ikiye ayrılır: 

    Dilin alt çeneye yapışması sonucu çıkarılan ünlülere alçak ünlü (Alm. niedriger vokal; Fr. voyelle basse; İng. low vowel) dilin damağa yaklaşık durumunda çıkarılan ünlülere de yüksek ünlü (Alm. hoher vokal; Fr. voyelle haute; İng. high vowel)  adı verilir.

 alçak ünlüler    ------> a, e, o, ö

Yüksek ünlüler ------> ı, i, u, ü 

AĞZIN DURUMUNA GÖRE 

    Ağzın durumuna göre de ünlüler ikiye ayrılır: 

1. Ağız açıklığı genişken çıkarılan geniş ünlüler (Alm. Breitvokal; Fr. voyelle large; İng. wide vowel) : a, e, o, ö

2. Ağız açıklığı darken çıkarılan dar ünlüler (Alm. enger vokal; Fr. voyelle étroite; İng. narrow vowel): ı, i, u, ü 

DUDAKLARIN DURUMUNA GÖRE 

    Ünlüler dudakların durumuna göre de yine ikiye ayrılır: 

1. Dudakların biçimi düzken çıkarılan düz ünlüler (Alm. ungerundeter vokal; Fr. voyelle non-arrondie; İng. unrounded vowel): a, e, ı, i 

2. Dudakların biçimi yuvarlakken çıkarılan yuvarlak ünlüler (Alm. gerundeter vokal; Fr. voyelle arrondie; İng. rounded vowel): o, ö, u, ü 

    Bu ünlülere, dudakların yardımıyla çıkarıldıkları için, dudak ünlüleri (voyelle labiale) adı verilir. 

Bu bölümlemelerin ışığında ünlüleri tek tek ele alıp incelersek şu sonuca varırız: 

                                                         ÜNLÜLER 

		Dilin durumuna göre
		İnce (ön)		Kalın (art)
Ağız açıklığına göre		Dar	Geniş	Dar	Geniş
Dudakların durumuna göre	Düz	İ	E	I	A
	Yuvarlak	Ü	Ö	U	O

 ÇIKIŞ SÜRESİNE GÖRE (UZUN ÜNLÜ) 

    Bazı sözcüklerde bir seslem, o hecedeki çıkış süresi uzun olan ünlü nedeniyle, diğer seslemlere göre daha uzun söylenir. Sözcüğün daha uzun söylenen bu seslemine uzun seslem (Alm. longe silbe; Fr. syllabe longue; İng. long syllabe), bu seslemindeki ünlüye de uzun ünlü  (Alm. longvokal; Fr. voyelle longue; İng. long vowel) deniz.  

    Türkçede uzun ünlü yoktur. Bütün aşağı yukarı aynı değerdedir. Türkçede uzun ünlü yalnız aşağıdaki durumlarda söz konusudur:

1. Türkçede uzun ünlü yalnız başka dillerden geçmiş sözcüklerde görülmektedir. Örneğin,  aile, afiyet, adil, adalet, amir,şair, hatıra gibi 

    Eskiden, bu uzun okunan ünlülerin üzerine (^) işareti konurdu. Bugün yalnız yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerin uzun ünlüleri üzerine bu işaret konmaktadır. Böylece, yazılışları aynı, anlam ve söylenişleri farklı sözcüklerin bir karışıklığı yol açması önlenmektedir. 

adet:   Sayı	âdet:   Bir kimsenin yapmaya alışmış olduğu şey
alem:  Bayrak	âlem:  Evren
hala:   Babanın kız kardeşi	hâlâ:   Henüz, şimdiye dek
dahi:   da., de	dâhi:  Olağanüstü yeteneği ve gücü olan

     Türkçede uzun ünlü bulunmaması, yabancı kökenli sözcükleri de etkilemekte, bu sözcükler de giderek uzun ünlülerini yitirmektedir: bakkal, beyaz, emlak, silah.... 

    Bu tür yabancı kökenli kelimelerden bazıları ek aldıkları ya da olmak, etmek eylemleriyle kullanıldıklarında son sesler yeniden uzayarak doğal yapısına kavuşur: haram olsun, hücum etti, hitab et, ahbab olduk....

2. Hane kelimesinin eklenmesiyle kurulan yabancı kökenli birleşik kelimelerde, 'ha' hecesinin düşmesi sonucu orta seslem uzaması görülür:

ecza+hane ----> eczane

posta+hane ---> postane

pasta+hane ---> pastane 

3. Türkçe sözcüklerden ya da bir Türkçe bir yabancı kökenli sözcükten kurulmuş birleşik sözcüklerde de ünlü uzaması görülür: 

baba+anne ---> babanne

ne+haber -----> naber

ne+olur -------> nolur 

4. Bazı özel adların ünvan dalarıyla birlikte söylenmesi sırasında da, orta hece düşmesi sonucu, ünlü uzaması kendini gösterir: 

Mustafa Efendi -----> Mustafendi

Hoca Efendi --------> Hocafendi

Ali Ağa -------------> Alia 

5. "Var" sözcüğü yardımcı eylemlerle kullanılınca, 'a' uzun söylenir:  

Var ol çocuğum. 

6. Baş ve üstüne sözcükleri birlikte kullanıldıklarında baş'taki /a/ sesi uzar: baş üstüne 

7. Bazı durumlarda ğ, h, y sesleri bir ünlüye uzatma görevi de görür:

ğ

alacağım -----> alıcam

gideceğim ----> gidicem 

h

allahaısmarladık ----> allaısmarladık

daha -----------------> da

pahalı-----------------> palı 

y

şöyle ---------> şöle

vaktiyle ------> vaktile

söylemek ----> sölemek  

8. Vurgulu açık hece belli belirsiz uzar: 

kuzu             kutu

kuyu             koyu

ÜNLÜLERDE SES OLAYLARI

1.  Orta hece ünlüsünün değişmesi: Orta hecedeki vurgusuz ünlü bazen değişebilir:

    başlayor—başlıyor                               yaşayan—yaşıyan

2.  Ünlü düşmesi (Alm. Elison; Fr. élision; İng. elision): Genellikle iç seste ve aşağıdaki biçimlerde olur:

        Bazı vücut organlarına ilişkin Türkçe adlarda içses düşmesi görülür:

        Alın: Top oynarken düşmüş, alnı yarılmış.

        Ağız: Ben bir şey söylemedim; ağzımı bile açmadım. Ağzı var, dili yok.

        Beyin: Beyninde ur varmış.

        Burun: Burnum kanıyor        ...

        Organ adları dışında, bir iki Türkçe sözcükte de içses düşmesi olur:

        oğul: Kızım liseyi bitirdi, oğlum okula yeni başladı.

        kayın:  O benim kaynım oluyor.

        Birleşik sözcüklerde içses düşmesi olur:

        kahve+altı -----> kahvaltı

        ne+ise ----------> niçin

        bu+ile -----------> böyle

        şu+ile -----------> şöyle

        ne+asıl ----------> nasıl        ...

        Çift seslemli ve /r/ sesiyle biten bazı eylem kökleri, edilgen çatıya çevrilirken içses düşmesi gerçekleşir:

        ayır    > ayrıl

        çağır    > çağrıl

        çevir    > çevril

        kıvır    > kıvrıl        ...

        Bazı eylemlerden ad soylu sözcük türetirken de içses düşmesi olur:

        devirim     > devrim

        çağırı        > çağrı

        kavuşak    > kavşak

   &

15/5/2008 - DÜZENSİZ FİİLLER İNGİLİZCE

I R R E G U L A R   VERBS    Infinitive	Simple Past	Past Participle
A
arise	arose	arisen
awake	awoke/ awakened	awoken
B
be	was / were	been
bear	bore	born / borne
beat	beat	beaten / beat
become	became	become
befall	befell	befallen
begin	began	begun
behold	beheld	beheld
bend	bent	bent
bet	bet / betted	bet / betted
bid	bid	bid
bind	bound	bound
bite	bit	bitten
bleed	bled	bled
blow	blew	blown
break	broke	broken
breed	bred	bred
bring	brought	brought
broadcast	broadcast	broadcast
browbeat	browbeat	browbeat
build	built	built
burn	burnt/ burned	burnt/burned
burst	burst	burst
bust	busted/ bust	busted/ bust
buy	bought	bought
C
cast	cast	cast
catch	caught	caught
choose	chose	chosen
cling	clung	clung
come	came	come
cost	cost	cost
creep	crept	crept
cut	cut	cut
D
deal	dealt	dealt
dig	dug	dug
dive (scuba diving)	dived	dived
dive (jump head-first)	dove	dived
do	did	done
draw	drew	drawn
dream	dreamt/ dreamed	dreamt/ dreamed
drink	drank	drunk
drive	drove	driven
dwell	dwelt/ dwelled	dwelt/ dwelled
E
eat	ate	eaten
F
fall	fell	fallen
feed	fed	fed
feel	felt	felt
fight	fought	fought
find	found	found
fit  (to be right size)	fit	fit
fit (to tailor, change size)	fit/ fitted	fit/ fitted
flee	fled	fled
fling	flung	flung
fly	flew	flown
forbid	forbade	forbidden
forecast	forecast	forecast
forego (also forgo)	forewent	foregone
foresee	foresaw	foreseen
foretell	foretold	foretold
forget	forgot	forgotten
forgive	forgave	forgiven
forsake	forsook	forsaken
freeze	froze	frozen
G
get	got	gotten/ got
give	gave	given
go	went	gone
grind	ground	ground
grow	grew	grown
H
hang	hung	hung
have	had	had
hear	heard	heard
hide	hid	hidden
hit	hit	hit
hold	held	held
hurt	hurt	hurt
I
input	input	input
inset	inset	inset
interbreed	interbred	interbred
interweave	interwove	interwoven
K
keep	kept	kept
kneel	knelt/ kneeled	knelt/ kneeled
knit	knit/ knitted	knit/ knitted
know	knew	known
L
lay	laid	laid
lead	led	led
lean	leaned/ leant	leaned/ leant
leap	leapt/ leaped	leapt/ leaped
learn	learned/ learnt	learned/ learnt
leave	left	left
lend	lent	lent
let	let	let
lie	lay	lain
light	lit / lighted	lit  /  lighted
lose	lost	lost
M
make	made	made
mean	meant	meant
meet	met	met
mishear	misheard	misheard
mislay	mislaid	mislaid
mislead	misled	misled
misread	misread	misread
misspell	misspelled/ misspelt	misspelled/ misspelt
mistake	mistook	mistaken
misunderstand	misunderstood	misunderstood
mow	mowed	mowed/ mow
O
outbid	outbid	outbid
outdo	outdid	outdone
outgrow	outgrew	outgrown
outrun	outran	outrun
outsell	outsold	outsold
overcast	overcast	overcast
overcome	overcame	overcome
overdo	overdid	overdone
overdraw	overdrew	overdrawn
overeat	overate	overeaten
overhang	overhung	overhung
overhear	overheard	overheard
overlay	overlaid	overlaid
overlie	overlay	overlain
overpay	overpaid	overpaid
override	overrode	overridden
overrun	overran	overrun
oversee	oversaw	overseen
oversell	oversold	oversold
overshoot	overshot	overshot
oversleep	overslept	overslept
overtake	overtook	overtaken
overthrow	overthrew	overthrown
P
partake	partook	partaken
pay	paid	paid
plead	pled/ pleaded	pled/ pleaded
pre-set	pre-set	pre-set
proofread	proofread	proofread
prove	proved	proven/ proved
put	put	put
Q
quit	quit / quitted	quit /  quitted
R
read	read (sounds like "red")	read (sounds like "red")
rebind	rebound	rebound
rebuild	rebuilt	rebuilt
recast	recast	recast
redo	redid	redone
re-lay (for example tiles)	re-laid	re-laid
remake	remade	remade
repay	repaid	repaid
rerun	reran	rerun
resell	resold	resold
reset	reset	reset
rethink	rethought	rethought
rewind	rewound	rewound
rewrite	rewrote	rewritten
rid	rid	rid
ride	rode	ridden
ring	rang	rung
rise	rose	risen
run	ran	run
S
say	said	said
see	saw	seen
seek	sought	sought
sell	sold	sold
send	sent	sent
set	set	set
sew	sewed	sewn/ sewed
shake	shook	shaken
shear	sheared	shorn/ sheared
shed	shed	shed
shine	shined / shone	shined /  shone
shit	shit/ shat	shit/ shat
shoot	shot	shot
show	showed	shown / showed
shrink	shrank / shrunk	shrunk
shut	shut	shut
sing	sang	sung
sit	sat	sat
slay	slew	slain
sleep	slept	slept
slide	slid	slid
sling	slung	slung
slit	slit	slit
smell	smelled/ smelt	smelled/ smelt
speak	spoke	spoken
speed	sped / speeded	sped / speeded
spell	spelled/ spelt	spelled/ spelt
spend	spent	spent
spin	spun	spun
spit	spit / spat	spit / spat
split	split	split
spoil	spoiled/ spoilt	spoiled/ spoilt
spoon-feed	spoon-fed	spoon-fed
spread	spread	spread
spring	sprang / sprung	sprung
stand	stood	stood
steal	stole	stolen
stick	stuck	stuck
sting	stung	stung
stink	stank / stunk	stunk
strew	strewed	strewn/ strewed
stride	strode	stridden
strive	strove	striven
strike (delete)	struck	stricken
strike (hit)	struck	struck/ stricken
string	strung	strung
strive	strove/ strived	striven/ strived
swear	swore	sworn
sweep	swept	swept
swell	swelled	swollen, swelled
swim	swam	swum
swing	swung	swung
T
take	took	taken
teach	taught	taught
tear	tore	torn
tell	told	told
think	thought	thought
throw	threw	thrown
thrust	thrust	thrust
tread	trod	trodden, trod
U
unbind	unbound	unbound
underlie	underlay	underlain
understand	understood	understood
undertake	undertook	undertaken
underwrite	underwrote	underwritten
undo	undid	undone
unwind	unwound	unwound
uphold	upheld	upheld
upset	upset	upset
W
wake	woke / waked	woken / waked
wear	wore	worn
weave	wove	woven
wed	wed/ wedded	wed/ wedded
weep	wept	wept
wet	wet/ wetted	wet/ wetted
win	won	won
wind	wound	wound
withdraw	withdrew	withdrawn
wring	wrung	wrung
write	wrote	written